Προοίμια Μεγάλης Τεσσαρακοστής
Τελώνου Και Φαρισαίου · Ασώτου Υιού · Απόκρεω · Τυρινής
Α΄ Νηστειών - Κυριακή της Ορθοδοξίας · Β΄ Νηστειών - Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά
Γ΄ Νηστειών - Σταυροπροσκυνήσεως · Δ΄ Νηστειών - Αγίου Ιωάννου της Κλίμακος
Ε΄ Νηστειών - Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας
Σάββατο του Λαζάρου · Κυριακή των Βαΐων
Μεγάλη Παρασκευή · Μεγάλο Σάββατο
Το Υπερευλογημένον Σάββατον
Π.Β. Πάσχος
Στην ακολουθία του Επιταφίου, όπου ψάλλεται ο όρθρος του Μεγάλου Σαββάτου, ακούσαμε το εξής υπόμνημα: «τῷ ἁγιῳ καὶ Μεγάλω Σαββάτω τὴν θεόσωμον ταφὴν τοῦ Κύριου καὶ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἠμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τὴν εἰς Ἅδου κάθοδον ἐορταζομεν, δι᾿ ὧν τῆς φθορᾶς τὸ ἡμέτερον γένος ἀνακληθέν, πρὸς αἰώνιαν ζωὴν μεταβέβηκε». Τούτο το Σάββατο που ονομάζεται Μεγάλο, είναι το «ὑπερευλογημένον Σάββατον, ἐν ᾧ Χριστὸς ἀφυπνώσας, ἀναστήσεται τριήμερος». Και, όπως λέγει, ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, «ὥσπερ ἡ Μεγάλη Ἑβδομὰς κεφάλαιον τῶν λοιπῶν ἑβδομάδων, οὕτω ταύτης κεφαλὴ τὸ Σάββατον τὸ Μέγα. Διὰ τοῦτο ἐν αὐτῇ πολλοὶ τὴν σπουδὴν ἐπιτείνουσι, καὶ οἱ μὲν τὴν νηστείαν αὔξουσιν, οἱ δὲ τᾶς ἀγρυπνίας τᾶς ἱερᾶς, οἱ δὲ ἐλεημοσύνην δαψιλεστέραν ἐργάζονται, τὴ περὶ τᾶς ἀγαθᾶς πράξεις σπουδὴ καὶ τὴ συντεταγμένη περὶ τὸν βίον εὐλάβεια, τὸ μέγεθος τῆς εὐεργεσίας τῆς εἰς ἠμᾶς γεγενημένης παρὰ τοῦ Θεοῦ μαρτυροῦντες».
Ο Τάφος του Χριστού
Lev Gillet
Το Μέγα Σάββατο η Εκκλησία στρέφει την προσοχή της στον Τάφο του Κυρίου μας. Καμία ημέρα του λειτουργικού έτους δεν παρουσιάζει πιο σύνθετο χαρακτήρα από το Μέγα Σάββατο, καθώς η ημέρα αυτή μετέχει ταυτοχρόνως και της θλίψεως των Παθών και της χαράς της Αναστάσεως. Η Εορτή του Πάσχα, που πλησιάζει όλο και περισσότερο, κατακτά τελικά το μεγαλύτερο κομμάτι του Μεγάλου Σαββάτου.
Μέγα Σάββατο
Άγιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος
(Ρωμ. 6, 3-11, Ματθ. 28, 1-20)
Ο Κύριος σωματικώς κοιμάται στον τάφο· η ψυχή του έχει κατέλθει στον Άδη και κηρύττει τη σωτηρία στις ψυχές που βρίσκονται εκεί. Οι άγιοι της Παλαιάς Διαθήκης δεν ήταν στον ουρανό, παρότι διατηρούσαν την παρηγορητική πίστη ότι εκεί θα ήταν η κατοικία τους, αφότου ο Υπεσχημένος θα ερχόταν στη γη, δεδομένου ότι είχαν ζήσει με βαθειά πίστη σ’ Αυτόν. Αλλά και ο Πρόδρομος είχε προείπει τον ερχομό Του.
Ο οικείος ξένος
Κούρκουλας Κωνσταντίνος
«Καὶ λαβὼν τὸ σῶμα ὁ Ἰωσὴφ… ἔθηκεν
αὐτὸ ἐν τῷ καινῷ αὐτοῦ μνημείῳ».
(Ματθ. κη΄, 59-60)
Δεν είναι χωρίς σημασία η λεπτομέρεια, που μας δίδει ο Ευαγγελιστής ότι το μνημείο, στο οποίον ετάφη ο Ιησούς ήταν ξένο. Δεν ήταν δικό Του. Ανήκε στον Ιωσήφ τον από Αριμαθαίας.
Υπήρχε έθος στους Ιουδαίους να έχουν τάφο ιδιόκτητο. Για τον Ιησούν όμως εστάθη και εδώ εξαίρεσις. Ήταν ξένος ακόμη και ο τάφος Του, όπως ήταν ξένο προς Αυτόν κάθε υλικό πράγμα της ζωής αυτής. Δεν ετάφη μόνο αλλά και γεννήθηκε σε ξένο τόπο. Όχι δική Του αλλ’ ουδέ καν φιλόξενη δεν βρέθηκε στέγη στη Βηθλεέμ για τον Ιωσήφ και την Παρθένον όταν ζητούσαν επειγόντως μια γωνιά. «Οὐκ ἦν αὐτοῖς τόπος ἐν τῷ καταλύματι». Και είδε το φως της ζωής σ’ ένα ξένο σπήλαιο. Και σπαργανώθηκε με ξένα σπάργανα. Και ανεκλίθη σ’ έναν ξένο χώρο. Στη φάτνη των αλόγων. Αλλά και στην ξένη αυτή γωνιά η παραμονή Του δεν ήταν ήρεμη, ούτε μόνιμη.
Μέγα Σάββατον
Αρχιμανδρίτης Επιφάνιος Ι. Θεοδωρόπουλος
Κατὰ τὸ Μ. Σάββατο ἑορτάζομεν τὴν ταφὴν τοῦ Κυρίου ὑπὸ τοῦ Ἰωσὴφ καὶ τοῦ Νικοδήμου, καθὼς καὶ τὴν κάθοδον αὐτοῦ εἰς τὰ σκοτεινὰ βασίλεια τοῦ ᾅδου. Ὅταν ὁ Κύριος ἀπέθανεν, ὡς ἄνθρωπος, καὶ ἐχωρίσθη ἡ Ψυχὴ ἀπὸ τὸ Σῶμά Του, τότε τὸ μὲν Σῶμα Του, ἀπὸ τὸ ὁποῖον δὲν ἐχωρίσθη ἡ Θεότης του Κυρίου, ἐτέθη εἰς τὸν τάφον· ἡ δὲ Ψυχή Του, ἡνωμένη καὶ αὐτὴ μὲ τὴν Θεότητά Του, κατῆλθεν εἰς τὸν ᾅδην καὶ, νικήσασα αὐτὸν, ἀπηλευθέρωσε τὰς ἐκεῖ κρατουμένας ψυχάς. Κατὰ τὴν τρίτην δὲ ἡμέραν ἡνώθη πάλιν ἡ Ψυχὴ μετὰ τοῦ Σώματος καὶ τὸ Σῶμα ἀνέστη ἐκ νεκρῶν. Τοιουτοτρόπως ἐνικήθησαν καὶ ὁ ᾅδης καὶ ὁ θάνατος. Τὸν ᾅδην ἐνίκησεν ἡ Ψυχὴ τοῦ Κυρίου, τὸν δε θάνατον τὸ Σῶμα Του, διότι καὶ τὰ δύο δὲν ἦσαν μόνα των, ἀλλ᾿ ἡνωμένα μὲ τὴν Θεότητα. Ἡ Ψυχὴ αὐτὴ καὶ τὸ Σῶμα αὐτὸ δὲν ἦσαν ψυχὴ καὶ σῶμα ἑνὸς κοινοῦ θνητοῦ, ἀλλὰ Ψυχὴ καὶ Σῶμα τοῦ ἐνανθρωπήσαντος Θεοῦ. Διὰ τοῦτο οὔτε ὁ ᾅδης ἠδυνήθη νὰ κρατήσῃ δεσμίαν τὴν Ψυχὴν αὐτὴν οὔτε ὁ θάνατος ἠδυνήθη να κρατήσῃ καὶ νὰ παραδώσῃ εἰς τὴν φθορὰν τὸ Σῶμα αὐτό.
Η πέτρινη καρδιά μας, τάφος του Ιησού
π. Φιλόθεος Φάρος
Η ζωή του χριστιανού πρέπει ν’ αρχίζει και να παραμένει μια διαδικασία θανάτου και αναστάσεως. Το βάπτισμα είναι η αρχή και η δραματοποίηση αυτής της θανατοαναστάσιμης διαδικασίας που πρέπει να κυριαρχεί στη ζωή του χριστιανού. «Συνταφέντες σοι διὰ τοῦ Βαπτίσματος, Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, τῆς ἀθανάτου ζωῆς ἠξιώθημεν τῇ Ἀναστάσει σου», διακηρύσσουμε με το απολυτίκιο της Κυριακής των Βαΐων. Κάθε μέρα πρέπει να θάβουμε τον παλαιό άνθρωπο που θέλει τον εαυτό του κέντρο του κόσμου και που όλους τους άλλους τους βλέπει αντικείμενα και μέσα με τα οποία θα ικανοποιήσει τις δικές του επιθυμίες, και κάθε μέρα, με τη χάρη του Χριστού, πρέπει να ξεπεταγόμαστε από τον τάφο ανανεωμένοι, με την αγάπη του Χριστού, με την επιθυμία της προσφοράς του εαυτού μας στο Θεό και στο συνάνθρωπο. Κάθε μέρα, λένε οι Πατέρες, θα πρέπει να τη βλέπουμε σαν την πρώτη και την τελευταία ημέρα της ζωής μας.
Μεγάλο Σάββατο
Νικηφόρος Κάλλιστος Ξανθόπουλος
Τῷ ἁγίῳ καὶ Μεγάλῳ Σαββάτῳ, τὴν θεόσωμον Ταφὴν καὶ τὴν εἰς ᾍδου Κάθοδον τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἑορτάζομεν δι᾿ ὦν τῆς φθορᾶς τὸ ἡμέτερον γένος ἀνακληθέν, πρὸς αἰωνίαν ζωὴν μεταβέβηκε.
Απ’ όλες τις ημέρες του χρόνου οι άγιες Τεσσαρακοστές είναι ανώτερες. Απ’ αυτές, βέβαια, ξεχωρίζει η αγία και μεγάλη Τεσσαρακοστή κι απ’ αυτήν η σπουδαιότερη είναι η Μεγάλη Εβδομάδα. Μα κι απ’ τη Μεγάλη Εβδομάδα, σημαντικότερο είναι το Μεγάλο και Άγιο Σάββατο.
Λέγεται Μεγάλη Εβδομάδα όχι, βεβαία, επειδή οι ήμερες ή οι ώρες της είναι μεγαλύτερες, αλλά επειδή τα μεγάλα και υπερφυσικά και εξαίσια έργα του Σωτήρος μας συνέβησαν μέσα σ’ αυτή την εβδομάδα, και μάλιστα, ιδιαίτερα το Μεγάλο Σάββατο.
Αυτό είναι το ευλογημένο Σάββατο
π. Αλέξανδρος Σμέμαν
Το «Ἅγιον καὶ Μέγα Σάββατον» είναι η ημέρα που συνδέει τη Μεγάλη Παρασκευή -την ημέρα του Σταυρού -με την Κυριακή, ημέρα της Ανάστασης του Κυρίου. Για πολλούς ανθρώπους, η αληθινή φύση και το νόημα αυτού του «συνδέσμου», η ουσιαστική αναγκαιότητα αυτής της «ενδιάμεσης ημέρας» παραμένει άγνωστη, ή ίσως σκοτεινή. Για μια μεγάλη μερίδα ανθρώπων που εκκλησιάζονται οι «σπουδαιότερες» ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδας είναι η Μεγάλη Παρασκευή και η Κυριακή, δηλαδή ο Σταυρός και η Ανάσταση. Χωρίς το Μεγάλο Σάββατο όμως αυτές οι δύο ημέρες παραμένουν, κατά κάποιο τρόπο, «ασύνδετες». Έχουμε δηλαδή μια ημέρα λύπης και υστέρα έρχεται η ημέρα της χαράς. Σ’ αυτή τη διαδοχή η λύπη απλά αντικαθίσταται από τη χαρά…
Η Πρώτη Ανάσταση
Lev Gillet
Μέγα Σάββατο
Όπως έχουμε ήδη πει, το Μέγα Σάββατο μετέχει ταυτοχρόνως στο πένθος της Μεγάλης Εβδομάδας και στη χαρά του Πάσχα. Είναι εν μέρει στραμμένο προς τον τάφο του Κυρίου και εν μέρει προς τον Αναστάντα. Ο Όρθρος του Μεγάλου Σαββάτου, που τελέσαμε το βράδυ της Παρασκευής, περιγράφει την προσμονή και τη θλίψη των «φίλων του Ιησού» -των μαθητών και των αγίων γυναικών- των οποίων η προσοχή είναι τώρα συγκεντρωμένη στον τάφο, όπου ο από Αρειμαθαίας Ιωσήφ έχει εναποθέσει το Σώμα του Σωτήρος. Ήδη ο Εσπερινός και η Λειτουργία που τελούμε το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου «προλαμβάνουν» την Κυριακή και μας φέρνουν το πρώτο μήνυμα της Αναστάσεως.
Λόγος στη Θεόσωμη Ταφή του Κυρίου και Σωτήρος μας Ιησού Χριστού, και στον Ιωσήφ από την Αριμαθαία, και στην κατάβαση του Κυρίου στον άδη που έγινε με τρόπο θαυμαστό μετά το σωτήριο πάθος Του.
Άγιος Επιφάνιος Κύπρου
Α΄. Τι ’ναι τούτο; Σιωπή βαθειά σήμερα στη γη. Σιωπή βαθειά και ησυχία βαθειά. Σιωπή βαθειά, γιατί ο Βασιλιάς κοιμάται. Η γη φοβήθηκε και ησύχασε, γιατί ο Θεός με το σώμα κοιμήθηκε κι εκείνους που αιώνες κοιμόνταν ανέστησε. Ο Θεός με το σώμα πέθανε και ο άδης τρόμαξε. Ο Θεός για λίγο κοιμήθηκε κι αυτούς που βρίσκονταν στον άδη ξύπνησε.
Β΄. Πού είναι τώρα πια, παράνομοι, οι πριν από λίγο ταραχές και οι φωνές και οι θόρυβοι ενάντια στο Χριστό; Πού είναι οι στρατιώτες και τ’ αποσπάσματα και οι φάλαγγες και τα όπλα και τα δόρατα; Πού είναι οι βασιλείς κι οι ιερείς κι οι δικαστές οι καταδικασμένοι; Πού είναι οι δαυλοί και τα μαχαίρια και τ’ ανάκατα ξεφωνητά; Πού είναι οι όχλοι και η λύσσα και η άξεστη φρουρά;
Έρραναν τον τάφον…
Giovanni Papini
Τώρα που ο Χριστός είναι νεκρός, βγαίνουν από τις τρύπες, όπου είχαν κρυφθεί, οι φίλοι της δωδεκάτης ώρας, οι μαλθακοί οπαδοί, οι ανεκδήλωτοι μαθηταί, οι επιφανειακές ψυχές.
Δυο απ’ αυτούς παρουσιάσθηκαν κατά το σούρουπο της Παρασκευής. Ήσαν δυο αξιοσύστατα πρόσωπα, δύο μέλη του Συνεδρίου, ο Ιωσήφ ο από Αριμαθαίας και ο Νικόδημος. Δεν είχαν λάβει μέρος στο Συνέδριο που κατεδίκασε τον Ιησού. Αλλά είχαν ουσιαστικά λάβει μέρος στο ανόμημα, γιατί η αποχή, όταν κανείς μπορεί ν’ αντισταθεί, είναι σαν συγκατάθεση. Το πένθος τους ίσως τη λιγόστεψε, αλλά δεν έσβησε την ενοχή τους.
Μέγα Σάββατο
π. Γεώργιος Δορμπαράκης
«Τοῦτό ἐστι τὸ ὑπερευλογημένον Σάββατον, ἐν ᾧ Χριστὸς ἀφυπνώσας, ἀναστήσεται τριήμερος»
(Αυτό είναι το υπερευλογημένο Σάββατο, κατά το οποίο ο Χριστός αφού κοιμήθηκε τον ύπνο του θανάτου, θα αναστηθεί σε τρεις ημέρες)
Η σημερινή ημέρα είναι εντελώς ξεχωριστή. Όχι μόνον είναι Μεγάλη, αλλά και υπερευλογημένη. Αιτία γι’ αυτό είναι το γεγονός ότι ο Κύριος Ιησούς Χριστός, αφού διήλθε από τον Σταυρό, πάνω στον οποίο πραγματοποιήθηκε κυρίως η σωτηρία του ανθρωπίνου γένους με την κατάργηση του σώματος της αμαρτίας, κατέπαυσε από τα έργα Του και ετάφη ως κοινός θνητός, εισερχόμενος έτσι με την ψυχή Του στο βασίλειο του θανάτου. Ο Κύριος, όπως σημειώνει και το γνωστό τροπάριο, είναι «ἐν τάφῳ σωματικῶς, ἐν Ἅδου δὲ μετὰ ψυχῆς ὡς Θεός, ἐν Παραδείσῳ μετὰ ληστοῦ καὶ ἐν θρόνῳ μετὰ Πατρὸς καὶ Πνεύματος, πάντα πληρῶν ὡς παντοδύναμος». Τα τροπάρια του Μ. Σαββάτου είναι καταπληκτικά στην απόδοση της θεοσώμου ταφής του Κυρίου και της εις Άδου καθόδου Του, χρησιμοποιώντας εκφράσεις άφθαστης ποιητικής σύλληψης.
Η Ταφή
Γαλάτεια Γρηγοριάδου – Σουρέλη
Πολλές γυναίκες, όταν βγήκε απ’ του αρχιερέα την αυλή ο Ιησούς για να σταυρωθεί, κρυφά ακολούθησαν τους στρατιώτες. Ανήμπορες να σταματήσουν το κακό, κλαίγαν σιωπηλά και προχωρούσαν. Να η Μαρία η Μαγδαληνή και του Ιακώβου η μάνα, και η μάνα των δύο αδελφών, των Ζεβεδαίων. Εκεί κι ο Ιωάννης. Κάθισαν εκεί ώσπου η νύχτα έπεσε για τα καλά. Και τότε ήρθε ο Ιωσήφ. Ο Ιωσήφ πατρίδα του είχε την μακρινή Αριμαθαία. Ήτανε άρχοντας στον τόπο του και ήτανε πολύ πλούσιος. Αυτός λοιπόν είχε παλιά ακούσει το Χριστό και σαν δροσιάς σταλαγματιά έπεσε στην καρδιά του το κήρυγμα του Δασκάλου.
Μέγα Σάββατο
π. Θωμάς Χόπκο
Η πρώτη ακολουθία του Μεγάλου Σαββάτου, που καλείται στην Εκκλησία το Υπερευλογημένο Σάββατο, είναι ο εσπερινός τη Μεγάλη Παρασκευή. Συνήθως τελείται μετά το απόγευμα για να θυμίζει την ταφή του Χριστού.
Πριν ξεκινήσει η ακολουθία, στήνεται ένας «Τάφος»[1] στο μέσον του ναού και στολίζεται με λουλούδια. Επίσης μια ειδική εικόνα κεντημένη σε ύφασμα (στα Ελληνικά: Επιτάφιος, στα Σλαβονικά: Plaschanista), που απεικονίζει τον νεκρό Σωτήρα, τοποθετείται στην Αγία Τράπεζα. Στα Αγγλικά, αυτή η εικόνα συχνά καλείται winding-sheet.
Ὁ ἐνταφιασμὸς τοῦ Ἰησοῦ καὶ τὸ θάρρος τοῦ Ἰωσὴφ
Αγίου Χρυσοστόμου Μητροπολίτου Σμύρνης
Ὁ θάνατος καὶ ἡ ταφὴ τοῦ Κυρίου εἶνε σπουδαιότατα ἐν τῷ Χριστιανισμῷ γεγονότα˙ καὶ εἶνε τοιαῦτα, διότι αὐτὰ εἶνε ἡ βάσις καὶ τὸ θεμέλιον τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου, ἥτις πάλιν εἶνε τὸ θεμέλιον καὶ ἡ βάσις ὅλη τῆς ἡμετέρας πίστεως, διότι ἂν μὴ ἀπέθανε, μηδὲ ἠγέρθη Χριστός, ματαία εἶνε ἡ πίστις ἡμῶν καὶ περιττή. (Α΄ Κορινθ. 15, 17).
Ἐκ τοῦ γεγονότος τοῦ θανάτου καὶ ἐκ τοῦ γεγονότος τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου ἐξαρτῶνται αἱ ἐλπίδες πάντων τῶν Χριστιανῶν, καὶ ἐν τῶ παρόντι καὶ ἐν τῇ αἰωνιότητι.
Η αγάπη του Τάφου
Αρχιμανδρίτης Δανιήλ Αεράκης
Συγκίνησις
Πεθαίνει η Αγάπη; Στις καρδιές των ανθρώπων πολλές φορές, στην καρδιά του Θεού ποτέ. Και η καρδιά του Θεού, ο αγαπητός Υιός, είναι ο Ιησούς Χριστός. Και η καρδιά της Αγάπης είναι ο Σταυρός. Η σωματική καρδιά του Ιησού σταμάτησε κάποια στιγμή να κτυπά, όχι όμως η καρδιά του Θεανθρώπου Κυρίου.
Δεν είναι, λοιπόν, για κλάμα η ταφή του Ιησού Χριστού. Ποιος διψασμένος κλαίει σαν βρεθή μπροστά σε αστείρευτη πηγή; Σταυρός είναι η αστείρευτη πηγή της Αγάπης. Και ο Τάφος του Χριστού πηγή της Ζωής.
Η πάλη με τον Άδη
Μπλάθρας Κωνσταντίνος
Τούτο το Σάββατο του Πάσχα συναντάει ο Ιουδαίος Ιησούς τα έθνη. Τόπος συνάντησης ο Άδης.
«…Ήμουνα φρέσκος εδώ κάτω,
Που είδα κάποιος ισχυρός να μπαίνει
Με νικητή κλαδιά στεφανωμένος»,[1]
φαντάζεται τον Ρωμαίο Βιργίλιο να λέει για τον Ιησού ο Ιταλός Δάντης, στην Κόλαση της «Θείας Κωμωδίας».
Μας δίνει ο Ιησούς από σήμερα το δικαίωμα να του μιλήσουμε ακόμα και με λόγια ελληνικά, με στίχους ποιητών:
«…και ξαναγύρισε ήλιε στη γη
με του θριάμβου σου την κραυγή»,[2]
Ο ύπνος του θανάτου
Μπλάθρας Κωνσταντίνος
Ο θάνατος είναι το αξεπέραστο όριο. Είναι η διάψευση όλων των ανθρώπινων πραγμάτων. Στην εκρηκτικής ωραιότητας ακολουθία της κηδείας, που είναι αριστουργηματική όταν ψέλνεται βυζαντινά, θρηνωδείται η καταστροφή όλων των ανθρωπίνων. Η ομορφιά σβήνει, η νεότητα παρέρχεται, τα πλούτη διασκορπίζονται, η εξουσία συντρίβεται, η δόξα μαραίνεται. Ακόμα και η δικαιοσύνη χάνει το πρόσωπό της: «ἆρα τίς ἐστιν, βασιλεὺς ἢ στρατιώτης, ἢ πλούσιος ἢ πένης, ἢ δίκαιος ἢ ἁμαρτωλός;» θρηνωδεί ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός.[1] Σαν όνειρο χάνονται, σαν τη σκιά εξαφανίζονται όλα!
Το άγιο και Μέγα Σάββατο
Γέροντας Πετρώνιος Τανάσε
Η ανομία των Εβραίων έλαβε τέλος και συγχρόνως ο Κύριος συνεπλήρωσε το έργο της θείας Οικονομίας Του. «Τετέλεσται»! Το θείο Σώμα κρεμασμένο στον Σταυρό, γυμνό και νεκρό, χωρίς πνοή! Ο Ιωσήφ και ο Νικόδημος το ευτρεπίζουν για τον ενταφιασμό του, οδυρόμενοι με συντριβή και κλαυθμούς: «Πῶς σὲ κηδεύσω, Θεέ μου; ἢ πῶς σινδόσιν εἱλήσω; Ποίαις χερσὶ δὲ προσψαύσω τὸ σὸν ἀκήρατον σῶμα; ἢ ποῖα ἄσματα μέλψω τῇ σῇ ἐξόδῳ, Οἰκτίρμον;…». Τοποθετείται ο άγιος Επιτάφιος στο μέσον της Εκκλησίας έχοντας επάνω το Ιερό Ευαγγέλιο και τον Τίμιο Σταυρό, το σημείο της δόξης τού Εσταυρωμένου και ο ευσεβής λαός εναποθέτει ως αφιερώματα ανοιξιάτικα λουλούδια και άνθη ψυχής: τα δάκρυα της μετανοίας και τούς σπαραγμούς της καρδιάς.
